پیترو دلا واله؛ جهانگردی، سفرنامه و زندگی او در ایران

پیترو دلا واله (۱۵۸۶ تا ۱۶۵۲ میلادی) جهانگرد، نویسنده و شرق شناس ایتالیایی بود که در اوایل قرن هفدهم میلادی و در دوران حکومت شاه عباس صفوی به ایران سفر کرد. سفرنامه او که در قالب ۳۶ نامه مفصل نگاشته شده، یکی از دقیق ترین و بی طرفانه ترین منابع دست اول درباره اوضاع سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و معماری ایران عصر صفوی محسوب می شود. او نخستین اروپایی بود که به ثبت و بررسی خط میخی در تخت جمشید پرداخت و همچنین گربه ایرانی را برای اولین بار به اروپا معرفی کرد. امروزه نام او بر روی مدرسه ایتالیایی تهران نهاده شده است که نمادی از پیوند تاریخی و فرهنگی میان ایران و ایتالیا است.

زندگی و خاستگاه خانوادگی در رم

پیترو دلا واله در یازدهم آوریل سال ۱۵۸۶ میلادی در شهر رم، پایتخت ایتالیا، دیده به جهان گشود. او متعلق به یکی از کهن ترین و اصیل ترین خانواده های اشرافی و کاتولیک رم بود. خانواده ای با ریشه های عمیق که پمپئو و جوانا آلبرینی والدین او را تشکیل می دادند. این خاستگاه اشرافی، نه تنها جایگاه اجتماعی او را تضمین می کرد، بلکه مسیر تحصیل و پرورش او را نیز مطابق با رسم و رسوم زمان خود شکل داد.

از دوران کودکی پیترو اطلاعات چندانی در دست نیست، جز اینکه مطابق با سنت خانواده های اصیل، به آموختن زبان لاتین همت گماشت و در آن به تبحر رسید. تسلط او به لاتین به حدی بود که توانست به عضویت فرهنگستان ظرفا، یکی از مهم ترین مجامع علمی و ادبی رم، درآید. این فرهنگستان که پذیرش در آن نیازمند اصالت خانوادگی و دانش کافی بود، فرصتی برای دلا واله فراهم آورد تا با ایراد خطبه های شیوا، استعداد ادبی خود را به نمایش بگذارد. علاوه بر ادبیات، او به فراگیری فنون نظامی و شوالیه گری نیز پرداخت. در سال ۱۶۱۱، با ناوگان اسپانیا در لشکرکشی ای به شمال آفریقا شرکت کرد که هدف آن مقابله با راهزنان دریایی مدیترانه بود. این لشکرکشی، طبق گفته خودش، به جنگی جدی تبدیل نشد و او پس از آن به رم بازگشت.

شکست عاطفی و انگیزه سفر به شرق

بازگشت به رم با یک تجربه تلخ عاطفی همراه شد. دلا واله عاشق دختری شد که این عشق به وصال نرسید. شکست در این رابطه عاطفی، او را غرق در اندوه و سرخوردگی کرد و باعث شد تصمیم به ترک رم بگیرد. این دوره از زندگی او را می توان نقطه عطفی دانست که انگیزه اصلی برای آغاز سفرهای طولانی اش را فراهم آورد. اگرچه هدف اولیه او زیارت سرزمین مقدس بود، اما با اصرار دوستان و میل به فرار از غم، تصمیم گرفت تا سفری گسترده تر به مشرق زمین را آغاز کند. این تصمیم، سرآغاز دوازده سال ماجراجویی بی نظیر بود که نه تنها زندگی خود دلا واله را دگرگون ساخت، بلکه گنجینه ای از اطلاعات تاریخی و فرهنگی برای آیندگان به ارمغان آورد.

آغاز سفرهای شرقی: از قسطنطنیه تا بغداد

سفر پیترو دلا واله به شرق در تاریخ هشتم ژوئن سال ۱۶۱۴ از ونیز آغاز شد. او با کشتی گران دلفینو عازم قسطنطنیه (استانبول کنونی) شد و حدود یک سال در پایتخت امپراتوری عثمانی اقامت گزید. این اقامت طولانی مدت، فرصتی بی نظیر برای دلا واله بود تا با فرهنگ و زبان مردم منطقه آشنا شود. او در این مدت به خوبی زبان ترکی را فراگرفت و همین تسلط زبانی، نقش مهمی در برقراری ارتباطات عمیق تر و کسب اطلاعات دست اول در طول سفرهایش ایفا کرد. این دوره را می توان مرحله ای حیاتی در آماده سازی او برای تبدیل شدن به یک شرق شناس واقعی دانست.

پس از قسطنطنیه، دلا واله به سمت آسیای صغیر و سپس مصر حرکت کرد. او از طریق صحرای سینا به فلسطین رفت و پس از زیارت بیت المقدس، که هدف اولیه سفر مذهبی او بود، راهی دمشق و حلب شد. مسیر او سپس به سمت بغداد، یکی از مراکز مهم فرهنگی و تجاری آن زمان، ادامه یافت. در این سفر، او نه تنها به دنبال زیارتگاه ها بود، بلکه کنجکاوی او را به سمت بازدید از آثار باستانی و تمدن های کهن نیز سوق می داد. برای مثال، به قصد مشاهده ویرانه های تمدن بابل، از شهر حله نیز دیدن کرد.

ازدواج با بانو سیتی معانی

پس از بازگشت به بغداد در سال ۱۶۱۶، دلا واله با دوشیزه ای آسوری مسیحی به نام بانو سیتی معانی جویری ازدواج کرد. سیتی معانی که در آن زمان هجده سال داشت، تا زمان درگذشتش در میناب، پیترو دلا واله را در تمام سفرهای پرماجرایش همراهی کرد و نقش مهمی در ثبت مشاهدات و تجربیات او داشت. این ازدواج و حضور سیتی معانی در کنار دلا واله، به او کمک کرد تا دیدگاه های عمیق تری نسبت به فرهنگ ها و جوامع مسیحی شرق پیدا کند و درک بهتری از تنوع مذهبی و قومی منطقه داشته باشد.

پیترو دلا واله در قلب ایران صفوی

در سال ۱۶۱۷ میلادی، در حالی که ایران و عثمانی درگیر جنگ بودند، پیترو دلا واله به همراه همسرش بانو سیتی معانی و چند تن از ملازمان، از راه همدان و گلپایگان عازم اصفهان شد. ورود آنها به اصفهان در ۲۵ ذیحجه ۱۰۲۵ هجری قمری (مصادف با ۴ ژانویه ۱۶۱۷ میلادی) صورت گرفت. در این زمان، شاه عباس اول در اصفهان حضور نداشت و در فرح آباد مازندران، در کنار دریای خزر، به سر می برد. با این حال، به محض اطلاع از حضور این جهانگرد ایتالیایی، به دستور شاه عباس، آنان در یکی از خانه های حکومتی اصفهان اسکان داده شدند که نشان از احترام ویژه دربار صفوی به مهمانان خارجی داشت.

پس از مدتی اقامت و بازدید از اصفهان، دلا واله در ژانویه ۱۶۱۸ از راه کویر و فیروزکوه به مازندران سفر کرد. در شهر اشرف (بهشهر کنونی)، شاه عباس او را به حضور پذیرفت. این ملاقات، نقطه عطفی در سفر دلا واله به ایران بود. او با دقت تمام مذاکرات و تعاملات خود با شاه را در سفرنامه اش شرح می دهد. شاه عباس از همان ابتدا با این جهانگرد ایتالیایی با مهربانی و احترام رفتار کرد و همین امر سبب شد که دلا واله برای مدت طولانی در دربار ایران اقامت کند و شاه را در بسیاری از سفرها و لشکرکشی هایش همراهی نماید.

مشاهدات میدانی: از جنگ های عثمانی تا تخت جمشید

یکی از ارزشمندترین بخش های سفرنامه دلا واله، توصیفات او از وقایع تاریخی است که خود شاهد آن ها بوده است. او به همراه شاه عباس عازم اردبیل شد و از نزدیک شاهد جنگ های ایران و عثمانی و فتح ایرانیان در این نبردها بود. شرح دقیق او از این وقایع، اطلاعات دست اول و بی نظیری را برای مورخان فراهم می آورد. پس از خاتمه جنگ، دلا واله دچار بیماری سختی شد که با توجه به توصیفاتش، می توان نتیجه گرفت مالاریا بوده است. او در فرح آباد مازندران به این بیماری مبتلا شده بود و پس از بازگشت به اصفهان و با مراقبت های مداوم بهبود یافت. حدود چهار سال اقامت او در اصفهان پس از بهبودی، فرصت دیگری برای مشاهده دقیق تر زندگی شهری، آداب و رسوم، اقتصاد و اجتماع ایران صفوی به او داد.

درگذشت بانو سیتی معانی و عزم دلا واله

سفر دلا واله به سوی هند از سواحل جنوبی ایران، با حادثه ای تلخ همراه شد. در تاریخ ۳۰ دسامبر ۱۶۲۲، بانو سیتی معانی، همسر محبوبش، در میناب درگذشت. او که بر اثر سفرهای متعدد خسته و آزرده شده و تحمل آب و هوای منطقه را نداشت، به بیماری مبتلا شده بود. دلا واله شرح بیماری و درگذشت همسرش را در یکی از نامه های خود با سوز و گدازی خاص بیان می کند. عشق و علاقه شدید او به همسرش، منجر به تصمیمی عجیب و بی سابقه شد: او جسد سیتی معانی را مومیایی کرد و در تابوتی قرار داد. این تابوت در تمام مسافرت های بعدی، تا زمان بازگشت به رم، همراه او بود تا سرانجام همسر محبوبش را در آرامگاه خانوادگی به خاک بسپارد. این عمل، نمادی از وفاداری عمیق و شخصیت منحصر به فرد پیترو دلا واله است.

از هند تا بازگشت به رم

هنگامی که پیترو دلا واله به سواحل خلیج فارس رسید، منطقه درگیر جنگ های شدید هرمز بود. ایرانیان به کمک ناوگان انگلیسی، قلعه پرتغالی ها را محاصره کرده و مشغول بیرون راندن آن ها از جزیره هرمز بودند. این وضعیت، ادامه سفر مستقیم از خلیج فارس را ناممکن ساخت. در نتیجه، دلا واله به شهر لار رفت و در ژانویه ۱۶۲۳، از طریق بندر گمبرون (بندرعباس فعلی) با کشتی عازم هند شد. پس از حدود ۲۰ روز سفر دریایی، در بندر سورت پا به خشکی گذاشت. اقامت این جهانگرد در هند تقریباً ۲۰ ماه به طول انجامید و در طی آن مدت به اطراف این کشور پهناور سفر کرد و طبق معمول، خاطرات و مشاهدات خود را به دقت یادداشت نمود.

در نوامبر ۱۶۲۴، دلا واله در بندر گوا سوار کشتی شد و قصد بازگشت به میهن خود را کرد. مسیر بازگشت او از طریق گوا، مسقط، بصره و حلب ادامه یافت و سپس از طریق دریای مدیترانه به ناپل رسید. سرانجام، در سال ۱۶۲۶، پس از دوازده سال ماجراجویی و سفر در شرق، به رم بازگشت. بازگشت او با استقبال گرمی از سوی پاپ اوربان هشتم روبرو شد و دلا واله به یکی از ملازمان خاص پاپ تبدیل گردید.

سال های پایانی، تدوین سفرنامه و میراث مکتوب

در ۲۵ ژوئیه ۱۶۲۶، پیترو دلا واله پس از تحمل سختی های فراوان، جسد مومیایی شده همسرش، بانو سیتی معانی، را که تا رم همراه خود آورده بود، در آرامگاه خانوادگی واقع در کلیسای آراچلی، که بر روی تپه معروف مرکز شهر رم قرار دارد، به خاک سپرد. پس از مدتی، دلا واله با دختری گرجی به نام ماریا تیناتین زیبا ازدواج کرد. ماریا، که شرح زندگی اش در سفرنامه دلا واله آمده، دختر یکی از صاحب منصبان گرجستان بود که پدرش در جنگ با شاه عباس کشته شده بود. بانو سیتی معانی، دخترک را به نزد خود آورده و در تربیت او کوشیده بود. پس از مرگ سیتی معانی، ماریا تیناتین پیترو دلا واله را در تمام سفرهای بعدی همراهی کرد و این هم نشینی به ازدواج آن ها انجامید. پیترو دلا واله از ماریا تیناتین صاحب چهارده فرزند شد.

شهرت اصلی پیترو دلا واله بیش از هر چیز مدیون سفرنامه اش است که در قالب ۳۶ نامه مفصل به دوستش ماریو اسکیپانو در ناپل نوشته شده است. این سفرنامه به سه بخش اصلی تقسیم می شود: عثمانی، ایران، و هند و چگونگی بازگشت به رم. هجده نامه از این مجموع، اختصاص به مشاهدات او از ایران دارد و بیش از نیمی از حجم کل سفرنامه را شامل می شود. این اثر ارزشمند بعدها توسط شجاع الدین شفا به فارسی ترجمه و توسط انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شد که دسترسی فارسی زبانان را به این گنجینه تاریخی ممکن ساخت.

معرفی گربه ایرانی به اروپا

پیترو دلا واله به دلیل یک سهم گیری دیگر نیز شهرت دارد: او اولین فرد مستندی بود که گربه ایرانی را به اروپا آورد. این حیوانات زیبا و آرام، به سرعت در میان اشراف و طبقات بالای جامعه اروپایی محبوبیت یافتند و به نمادی از تجمل و زیبایی تبدیل شدند. این اقدام دلا واله، نشان دهنده علاقه او به جمع آوری نمونه های خاص و معرفی آن ها به دنیای غرب است و میراثی است که هنوز هم در نژاد گربه های پرشین در سراسر جهان دیده می شود.

میراث ماندگار: مدرسه ایتالیایی تهران پیترو دلا واله

نام پیترو دلا واله امروزه نیز در ایران زنده و ماندگار است. مدرسه ایتالیایی تهران که وابسته به سفارت ایتالیا است، به افتخار این جهانگرد بزرگ، نام او را بر خود دارد. این مدرسه به عنوان نماینده رسمی دانشگاه سیه نا و تنها برگزارکننده آزمون معتبر چیلز در ایران، نقش مهمی در ترویج زبان و فرهنگ ایتالیایی ایفا می کند. دوره های زبان ایتالیایی در سطوح مختلف، از مبتدی تا پیشرفته، با بهره گیری از اساتید مجرب در این مدرسه ارائه می شود.

علاوه بر آموزش زبان، سازمان یونی ایتالیا که در همین مدرسه واقع شده، خدمات مشاوره تخصصی برای تحصیل در ایتالیا را ارائه می دهد. این خدمات شامل بررسی اختصاصی شرایط دانشجو، راهنمایی همه جانبه در خصوص انتخاب رشته، شهر و دانشگاه، روند اخذ پذیرش، آشنایی با بورسیه های تحصیلی و مشاوره جهت آماده سازی مدارک ویزا است. اهمیت نام دلا واله برای جامعه ایتالیایی در ایران، نشانه ای از پیوند تاریخی و فرهنگی عمیقی است که او در قرن ها پیش بنا نهاد.

پرسش های متداول درباره پیترو دلا واله

جمع بندی

پیترو دلا واله، با زندگی سرشار از ماجراجویی و کنجکاوی، نه تنها یک جهانگرد، بلکه یک شرق شناس و نویسنده ای برجسته بود که میراثی گران بها از خود برجای گذاشت. سفرنامه بی نظیر او، تصویری دقیق و زنده از ایران عصر صفوی و دیگر سرزمین های شرقی را به جهان غرب هدیه داد و تبدیل به منبعی بی بدیل برای درک یکی از مهم ترین دوره های تاریخی ایران شد. دقت مشاهدات، تسلط بر زبان های محلی و رویکرد بی طرفانه او، سفرنامه اش را به اثری ماندگار و مرجعی معتبر برای مورخان و علاقه مندان به فرهنگ و تمدن شرق تبدیل کرده است. نام او امروز نیز، از طریق مؤسسات فرهنگی مانند مدرسه ایتالیایی تهران، به عنوان نمادی از پیوند تاریخی میان ایران و ایتالیا و جستجوی دانش و شناخت، زنده نگه داشته می شود.